ALL E-पेपर Article : साहित्य Your Advertise : जाहिरात
सुभेदार रामजी यांचा स्मृतीदिन
February 2, 2020 • प्रजासत्ताक जनता

२ फेब्रुवारी १९१३ :- सुभेदार रामजी मालोजी सकपाळ यांचा १०४ वा स्मृतीदिन 

डाॅ.भीमराव रामजी आंबेडकर यांचे आंबवडे हे महाराष्ट्रातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील वडिलोपार्जित एक लहानसं गाव आहे. हे गाव मंडणगडपासून पाच मैलाच्या अंतरावर आहे. रामजींचे वडील मालोजी सकपाळ ईस्ट इंडिया कंपनीतील मुंबई लष्करामधील निवृत्त हवालदार होते. लढाई क्षेत्रात पराक्रमाच्या कायद्याअंतर्गत त्यांना काही जमीन वाटप करण्यात आली होती असे सांगितले जाते. मालोजींना रामजी (मुलगा) आणि मीराबाई (मुलगी) ही दोन मुले होती.
आपल्या वडीलांप्रमाणे रामजी देखील सैन्यात सामील झाले. कठीण काम आणि इंग्रजी भाषेत प्राविण्य असलेले ते एक ज्ञानी व्यक्ती होते. शिक्षकी पेशातील डिप्लोमाचे शिक्षण त्यांनी लष्कर सामान्य स्कूल पुणे येथून प्राप्त केले. त्यामुळेच त्यांची लष्कर शाळेत शिक्षक म्हणून नेमणूक झाली. त्यांनी मुख्याध्यापक म्हणून काम केले आणि सुभेदार मेजर दर्जाचे बक्षीस मिळविले. रामजी सकपाळ हे कबीरपंथी होते. 
सुभेदार रामजी यांना १४ अपत्ये होती, भीमराव हे १४ वे रत्न होत.  मात्र तीन मुलगे - बाळराम, आनंदराव आणि भीमराव आणि दोन मुली मंजुळा आणि तुळसा हि त्यांची मुले परिवारात होती, बाकी लहानपणीच दगावली. रामजी सकपाळ आपल्या मुलांना कठोर धार्मिक वातावरणात भक्ती पूजा करण्यास सांगत असतं. त्यामुळेच लहानपणी भीमराव भक्तीगीते गात होते. भीमरावांसहित आपल्या सर्व मुलांच्या अंगी चांगली वृत्ती यावी आणि त्यांचा सर्वांगाने विकास व्हावा यासाठी रामजी सकपाळ मुळात जबाबदार होते. रामजी इंग्रजी आणि अंकगणित मध्ये चांगले होते. रामजी दारूला किंवा मादक पेयांना स्पर्शही करत नव्हते. स्वतःचा तसेच मुख्यतः त्यांच्या मुलांचा आध्यात्मिक विकास करण्यात त्यांना रस होता.
सुभेदार रामजी सकपाळ १८९४ मध्ये सेवेतून निवृत्त झाले आणि त्यानंतर  दोन वर्षांनी त्यांनी आपले कुटुंब दापोलीहून सातारा या ठिकाणी हलविले. आपले कुटुंब साताऱ्याला हलविल्यानंतर काही दिवसातच भीमरावांची आई भीमाबाई यांचे निधन झाले. रामजींनी त्यांच्या पत्नीच्या मृत्यूनंतर दुसरे लग्न केले, भीमरावांनी त्यांना विरोध केला होता. भीमरावांच्या मावशीने त्या सर्व भावंडांची काळजी पित्याप्रमाणे घेतली होती. तथापि, रामजींची भीमरावांच्या शिक्षणाच्या दिशेने  महत्वाकांक्षा कमी नव्हती. सुभेदार रामजी त्यांच्या मुलांना उन्नत करण्यासाठी आणि विशेषतः भीमरावांना बौद्धिक आकांक्षा वचनबद्ध करण्यासाठी अपार मेहनत घेत होते.
१९०४ मध्ये मुंबईतील परळ या ठिकाणी चाळीमध्ये त्यांनी एक खोली भाड्याने घेतली. मुंबईतील त्यांच्या मुक्काम काळात रामजींनी विशेषतः भीमरावांची जास्तीत जास्त काळजी घेतली. ते भीमरावांना लवकरात लवकर झोपायला सांगत असतं आणि ते स्वत:ला पहाटे २ वाजेपर्यंत एखाद्या कामात गुंतवून ठेवत असतं. सकाळी भीमराव उठून अभ्यासाला बसत असे त्यानंतरच रामजी झोपत असतं. वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली भीमरावांना अनुवाद कामाचा अनुभव आला. आपल्या वडिलांच्या सौजन्याने भीमरावांना त्यांच्या इतर वर्गमिञांच्या तुलनेत इंग्रजी भाषेचे चांगले ज्ञान होते. भीमरावांना वाचायला हवी असलेली चांगली अवांतर पुस्तके रामजी त्यांना आणून देत असतं. अनेकदा रामजींकडे भीमरावांसाठी नवीन पुस्तके खरेदी करण्यासाठी पैसे नसतं पण रामजी त्यांच्या दोन विवाहित मुलींकडून पैसे कर्जाऊ म्हणून घेत असतं आणि त्यांना महिन्याला मिळणाऱ्या ५० रूपये पेंशनमधून ते त्यांच्या मुलींचे पैसे परत करत असतं.
रामजी सुभेदार हे बडोद्याचे महाराज  सयाजीराव गायकवाड यांच्याकडून केळुस्कर गुरुजी (भीमरावांचे शिक्षक) यांच्या माध्यमातून पंचवीस रुपये रक्कम दरमहा सुरक्षित करण्यासाठी सक्षम होते. महाराज भीमरावांच्या एका मुलाखतीमध्ये भीमरावांबद्दल स्वत: समाधानकारक झाल्यानंतर त्यांनी ही रक्कम मंजूर केली होती. १९१२ मध्ये बी.ए. ची पदवी परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर जानेवारी १९१३ मध्ये बडोदा राज्य सेवा मध्ये बडोदा राज्य लेफ्टनंट म्हणून त्यांनी प्रवेश केला. बडोद्याला असताना एके दिवशी भीमरावांना त्यांचे वडील मुंबई येथे गंभीरपणे आजारी आहेत अशी एक तार मिळाली. आपल्या वडिलांचे आरोग्य जपले पाहिजे या उद्देशाने भीमरावांनी लगेच बडोदा सोडले. घरी जात असताना आपल्या वडीलांसाठी मिठाई खरेदी करण्यासाठी भीमराव सुरत स्टेशनवर उतरले आणि त्यांची ट्रेन चुकली. दुसऱ्या दिवशी भीमरावांनी मुंबई गाठली तेव्हा ते त्यांच्या वडीलांच्या बाजूला उभे राहिले. त्या एका सैन्याचा धीर खचला होता. मरणापूर्वी त्यांचे डोळे त्यांच्या जिवलग मुलाचा शोध घेत होते. त्यांनी भीमरावांवरुन आपला अशक्त हात फिरविला आणि पुढील क्षण मरणोन्मुख माणसाच्या घशातील होते. त्यांचे डोळे बंद, त्यांचे पाय आणि हात निश्चल झाले. त्यांची प्राणज्योत मावळली. कुटुंबातील सर्व त्यांच्यासाठी जोरात शोकगीते गात होती. त्यांच्या कुटुंबातील सदस्य रडत होते. तो २ फेब्रुवारी १९१३ चा दिवस भीमरावांच्या जीवनातील अतिशय दुःखदायक दिवस होता.
सुभेदार रामजी हे भीमरावांच्या दापोली येथील प्राथमिक शिक्षणापासून ते बी.ए. ची पदवी परीक्षा उत्तीर्ण होईपर्यंत प्रेरणादायी म्हणून सदैव पाठिशी उभे राहिले. भीमरावांच्या मनाला आणि व्यक्तिमत्वाला आकार देण्यास सुभेदार रामजी जबाबदार होते. रामजी एका शिल्पकाराप्रमाणे होते, त्यांनी भीमरावांवर धीर, भक्ती आणि समर्पण यांचे केलेले कोरीव काम दिसत होते. सुभेदार रामजी यांनी दाखवलेला रस्ता भीमरावांस ते स्वत: परदेशात असताना खूप उपयोगी पडला. नवनवीन कल्पना विकसित करण्यासाठी त्यांना मदत झाली. भीमरावांनी त्यांचा Problem of Rupees हा ग्रंथ कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी त्यांच्या वडील व आई यांच्या स्मृतीस समर्पित केला होता.
अशा प्रकारे अस्पृश्य समाजात जन्मलेले अतिशय कष्टाळू, धार्मिक वृत्तीचे, सुभेदार मेजर रामजी मालोजी सकपाळ यांचे २ फेब्रुवारी १९१३ रोजी निधन झाले.

सुभेदार मेजर रामजी मालोजी सकपाळ यांना स्मृती दिनानिमित्त विनम्र अभिवादन